Zmiany klimatyczne mogą zwiększać ryzyko epizodów smogowych, jeśli sprzyjają pogodzie, podczas której zanieczyszczenia gromadzą się przy ziemi lub łatwiej powstaje ozon. Nie oznacza to jednak, że każdy rodzaj smogu w Polsce będzie występował częściej. O liczbie dni ze złą jakością powietrza decydują jednocześnie warunki pogodowe i wielkość emisji z ogrzewania, transportu oraz przemysłu. Cieplejsza zima może ograniczyć zapotrzebowanie na ogrzewanie, podczas gdy gorące, słoneczne lato może sprzyjać epizodom ozonowym.
Dlaczego pogoda wpływa na występowanie smogu?
Epizod smogowy pojawia się wtedy, gdy stężenie zanieczyszczeń przez pewien czas utrzymuje się na wysokim poziomie. Źródła emisji dostarczają substancji do atmosfery, ale pogoda rozstrzyga, jak szybko zostaną one rozproszone. Przy słabym wietrze i ograniczonym mieszaniu powietrza pyły oraz gazy mogą kumulować się blisko powierzchni. Szczególnie niekorzystna jest sytuacja, w której napływ nowych zanieczyszczeń trwa, a powietrze przez kolejne dni pozostaje w zastoju.
Zmiana klimatu może oddziaływać na częstość takich warunków, lecz nie działa jak przełącznik, który samodzielnie wywołuje smog. Nawet podczas zastoju stężenia zależą od tego, ile zanieczyszczeń trafia do atmosfery. Z kolei przy dużych emisjach przewietrzenie może ograniczyć ich miejscowe nagromadzenie. Znaczenie mają również temperatura, nasłonecznienie i opady, ponieważ wpływają na przebieg procesów chemicznych oraz usuwanie części zanieczyszczeń z powietrza.
Zastój powietrza nie jest tym samym co epizod smogowy. Pokazuje to europejskie badanie oparte na danych meteorologicznych ERA5. Oszacowano w nim częstość występowania zastoju na około 15% w północno-środkowej Europie, około 40% w rejonie Morza Śródziemnego i blisko 30% w Skandynawii. Badacze analizowali także epizody trwające co najmniej cztery kolejne dni i obejmujące co najmniej połowę punktów siatki w danym regionie. Te wyniki opisują warunki sprzyjające kumulacji zanieczyszczeń, a nie liczbę dni ze smogiem w Polsce.
Zimowy smog pyłowy a letnie epizody ozonowe
Wpływ ocieplenia łatwiej zrozumieć po rozdzieleniu zanieczyszczeń, które potocznie obejmuje się jednym słowem „smog”. Zimowe epizody pyłowe są silnie związane z sezonem grzewczym. Jeśli w chłodne dni wzrasta zapotrzebowanie na ogrzewanie, zwiększać się mogą także emisje z budynków. Gdy jednocześnie utrzymuje się bezwietrzna pogoda, pyły PM10 i PM2,5 mają warunki do gromadzenia się przy ziemi. PM2,5 oznacza szczególnie drobne cząstki pyłu, których średnica nie przekracza 2,5 mikrometra.
Cieplejsze zimy mogą skracać okres intensywnego ogrzewania i w ten sposób ograniczać część emisji. Nie da się jednak na tej podstawie stwierdzić, że zimowe epizody pyłowe znikną albo że z roku na rok będzie ich mniej. Nadal mogą występować chłodne dni połączone z zastojem powietrza. Ostateczny wynik zależy też od tego, czym ogrzewane są budynki i jak zmieniają się pozostałe źródła emisji.
Latem większą uwagę zwraca ozon przy powierzchni ziemi. Nie jest on emitowany bezpośrednio tak jak pył z komina: powstaje w reakcjach chemicznych z udziałem innych zanieczyszczeń, którym sprzyja silne nasłonecznienie. Dlatego ciepłe, słoneczne warunki mogą zwiększać ryzyko epizodów ozonowych. Wyników dotyczących ozonu nie można jednak przenosić wprost na pył PM2,5 ani na zimowe zanieczyszczenia związane z ogrzewaniem. Różne substancje mają inne źródła i inaczej reagują na pogodę.
Co prognozy klimatyczne mówią o liczbie epizodów?
Badania przyszłych warunków meteorologicznych w Europie wskazują, że zmiany częstości zastoju mogą różnić się między regionami i porami roku. W analizie opartej na scenariuszu wysokich emisji gazów cieplarnianych modele przewidują wzrost letniego zastoju nad Europą, ale znacznie różnią się co do skali i rozmieszczenia tych zmian. Nie jest to prognoza określająca, o ile wzrośnie liczba dni smogowych w Polsce. Aby ją uzyskać, trzeba byłoby uwzględnić także przyszłe emisje z poszczególnych źródeł i zmiany stężeń konkretnych zanieczyszczeń.
Również przewidywany wpływ klimatu na jakość powietrza nie jest jednakowy dla wszystkich substancji i obszarów. Badanie opublikowane w 2026 r. wskazuje, że sam wpływ zmian klimatycznych może pogarszać sytuację pod względem ozonu i PM2,5 na znacznej części kontynentalnej Europy, a zarazem poprawiać ją pod względem ozonu w części Europy północnej. To ważne rozróżnienie: możliwe pogorszenie warunków w jednym regionie nie oznacza identycznego kierunku zmian w każdym kraju.
Co widać w danych z Polski?
Dane o stężeniach pokazują, że ryzyko klimatyczne może występować równolegle z poprawą jakości powietrza. Według Europejskiej Agencji Środowiska średnie roczne stężenie PM2,5 w Polsce spadło z 33 µg/m³ w 2010 r. do 14,5 µg/m³ w 2023 r. Trend nie był równomierny: w 2017 i 2018 r. średnia wynosiła 23,4 µg/m³, a w 2021 r. — 19,2 µg/m³. Są to jednak średnie z całego roku. Niższa średnia nie mówi sama w sobie, ile wystąpiło krótkich okresów z bardzo wysokim stężeniem.
Podobną ostrożność trzeba zachować przy interpretacji przekroczeń norm. W ocenie jakości powietrza za 2024 r. poziom docelowy benzo(a)pirenu został przekroczony w 21 z 46 polskich stref — tylu samo co w 2023 r. Dla dwutlenku azotu przekroczenie poziomu dopuszczalnego liczonego jako średnia roczna stwierdzono w dwóch strefach, wobec czterech rok wcześniej. Informacje te opisują stan powietrza w strefach, lecz nie podają liczby epizodów smogowych ani nie pozwalają przypisać zmian klimatycznych do konkretnego przekroczenia.
Jeśli celem jest ustalenie, czy smog pojawia się częściej, należy porównywać tę samą miarę w kolejnych latach: na przykład liczbę dni z przekroczeniem określonego stężenia dla tego samego zanieczyszczenia i obszaru. Liczba takich dni, średnia roczna oraz liczba stref z przekroczeniami odpowiadają na różne pytania. Trzeba też uwzględnić zmiany emisji — bez tego łatwo błędnie przypisać klimatowi poprawę lub pogorszenie, które wynika głównie ze zmiany sposobu ogrzewania bądź natężenia ruchu.
Jak ocenić ryzyko w konkretnym dniu?
Długoterminowa prognoza klimatyczna nie zastępuje bieżącego pomiaru jakości powietrza. Przed aktywnością na zewnątrz warto sprawdzić lokalne stężenia PM2,5 i PM10, a w ciepłe, słoneczne dni zwrócić uwagę również na ozon. Sama informacja, że będzie bezwietrznie albo gorąco, nie określa jeszcze poziomu zanieczyszczenia w danej miejscowości.
W razie epizodu wysokich stężeń można dostosować porę i trasę aktywności, na przykład unikać miejsc o dużym ruchu samochodowym. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca, by osoby szczególnie narażone ograniczały wtedy umiarkowany i intensywny wysiłek na zewnątrz. Nie oznacza to konieczności rezygnacji z regularnego ruchu: gdy jest to możliwe, lepiej przenieść aktywność w miejsce lub na porę z mniejszym narażeniem.
Przy ocenie komunikatów warto odróżniać zalecenia zdrowotne od prawnych progów alarmowych. Dla PM2,5 wytyczne WHO wskazują 5 µg/m³ jako zalecaną średnią roczną i 15 µg/m³ jako średnią 24-godzinną. Nie są to polskie progi alarmowe. Pomagają natomiast zrozumieć, dlaczego poprawa średnich stężeń i ograniczanie emisji pozostają ważne, nawet gdy nie występuje formalny alarm smogowy.
Przeczytaj również:
- https://biznes-starter.pl/domki-narzedziowe-a-wentylacja-dlaczego-dwa-otwory-robia-roznice/
- https://biznes-starter.pl/proste-triki-by-elastyczne-przescieradlo-nie-zsuwalo-sie-w-nocy/
- https://biznes-starter.pl/prezent-do-nowego-mieszkania-praktyczne-rzeczy-ktore-naprawde-sie-przydaja/
- https://biznes-starter.pl/jak-polaczyc-pergole-rosliny-i-oswietlenie-w-jednej-aranzacji/
